دفاع مشروع چه شرایطی دارد؟ آیا مقاومت در برابر پلیس دفاع مشروع است؟

فهرست مطالب

یکی از مهم ترین راه های تبرئه از اتهام «قتل» یا «ضرب و جرح» در بسیاری از پرونده ها، طرح ادعای «دفاع مشروع» است که در میان عوام به «دفاع از خود» معروف است. علی رغم اینکه این مسئله ساده بنظر می رسد ولی اثبات آن از لحاظ حقوقی و قانونی بسیار پیچیده است. به همین جهت همواره ابهامات و سوالات متعددی درباره موضوع «دفاع مشروع» وجود دارد.

از جمله اینکه دفاع مشروع یعنی چه؟ شرایط قانونی دفاع از خود چیست؟ آیا دفاع و مقاومت در برابر نیروی انتظامی، دفاع مشروع محسوب می شود؟ چگونه می توان دفاع مشروع را اثبات کرد؟ اثبات دفاع مشروع با چه کسی است؟ دفاع از عرض یعنی چه؟

جهت مشاوره تلفنی و رزرو وقت وکیل کیفری در مشهد با شماره 09155074838 تماس بگیرید.

دفاع مشروع چیست
دفاع مشروع چیست؟

دفاع مشروع یکی از علل موجهه جرایم می باشد و چنانچه رفتار مرتکب که منجر به قتل، ضرب یا جرح دیگری شده، به عنوان «دفاع مشروع» پذیرفته شود، عمل مرتکب «مباح و مجاز» بوده و هیچ جرمی متوجه متهم نخواهد بود. مطابق تبصره 3 ماده 156 قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392) در موارد دفاع مشروع، علاوه بر قصاص و مجازات های تعزیری، «ديه» نيز ساقط است.

 ماده 156 ق.م.ا. در این باره مقرر داشته هرگاه شخصی برای دفاع از جان، آبرو، ناموس، اموال يا آزادی تن خود در برابر هر گونه تجاوز يا خطر فعلي يا قريب الوقوع مرتکب رفتاري شود كه طبق قانون جرم محسوب مي‌شود، مجازات نمي ‌شود.

شرایط قانونی دفاع مشروع چیست؟

وقوع دفاع مشروع، مطابق مفاد ماده 156 مشروط به 5 شرط است:

1- رفتار مدافع باید ضرورت داشته باشد

مطابق بند الف ماده 156 قانون مجازات اسلامی، رفتاری را که مرتکب براي دفع خطر یا تجاوز انجام داده، ضرورت داشته باشد. وجود ضرورت یعنی دفع خطر و تجاوز جز با عملی که مدافع انجام داده، امکان پذیر نباشد. به طور مثال چنانچه فردی قادر به فرار باشد اما عمدا با متجاوز درگیر شود و او را به قتل برساند، ادعای «دفاع مشروع» درباره رفتار او پذیرفته نمی شود.

2- وجود خوف عقلائی

مطابق بند ب ماده 156، دفاع باید مستند به نشانه ها و قرائن معقول يا بیم عقلايي باشد. لذا چنانچه قرائن و اوضاع و احوال حاکی از خطر و تجاوز نباشد و فرد اصطلاحا پیش دستی کرده و اقدام به دفاع نماید و جراحتی به شخص مقابل وارد آورد، ادعای «دفاع مشروع» پذیرفته نمی شود.

مثلا مردی در یک خیابان خلوت به زنی نزدیک می شود و زن به علت ترس زیاد از مردان، بدون آنکه اقدامی از طرف مرد صورت گرفته باشد، با کیف خود به صورت مرد می زند و با او درگیر می شود. در این مثال از آنجا که ترس زن، خوف عقلائی محسوب نمی شود، چنانچه در دادگاه ادعا کند قصدش «دفاع مشروع» بوده، ادعای او رد می شود.

3- مدافع خودش خطر را ایجاد نکرده باشد

 مطابق بند پ ماده 156، خطر و تجاوز نباید به سبب اقدام آگاهانه يا تجاوز خود فرد صورت گرفته باشد. فرض کنیم کامران به بهزاد حمله کرده و بهزاد نیز در راستای دفاع از خود، کامران را مورد ضرب و جرح قرار می دهد. در این مثال خطر توسط خود کامران ایجاد شده و او شروع کننده «ضرب و جرح» بوده است. لذا چنانچه کامران برای دفاع از خودش، بهزاد را کتک بزند نمی تواند ادعا کند عمل او «دفاع مشروع» بوده است. چرا که خطر و تجاوز به سبب اقدام آگاهانه خودش صورت گرفته است.

مجازات ضرب و جرح و قوانین مربوط به آن را در این مقاله بررسی کنید.

دفاع مشروع
4- نتواند از نیروی انتظامی کمک بگیرد

چهارمین شرط وقوع «دفاع مشروع» ناتوانی در کمک گرفتن از نیروی انتظامی است. مطابق بند ت ماده 156 قانون مجازات اسلامی چنانچه توسل به قواي دولتي بدون فوت وقت عملاً ممكن نباشد يا مداخله آنان در دفع تجاوز و خطر مؤثر واقع نشود، رفتار فرد «دفاع مشروع» محسوب می شود. اما چنانچه فرد توانایی و فرصت کافی برای اطلاع دادن به نیروی انتظامی داشته باشد اما عمدا از تماس با 110 خودداری نماید، ادعای او در خصوص «دفاع مشروع» پذیرفته نشده و محکوم خواهد شد.

5- مراحل دفاع را رعایت کرده باشد.

بر اساس ماده 156 مدافع باید حتما مراحل دفاع را رعایت کند. ماده 625 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) در این باره مقرر داشته» «قتل و جرح و ضرب هر گاه در مقام دفاع از نفس يا عرض يا مال خود مرتكب يا شخص ديگري واقع شود … مرتكب‌ مجازات نمي ‌شود مشروط بر اين كه دفاع متناسب با خطري باشد كه مرتكب را تهديد مي‌كرده است.»

یعنی چنانچه خطر و تجاوز با رفتارهای آسان تر دفع می شود، به کارهای آسان تر متوسل شود. مثلا شخصی قصد تجاوز به زنی را دارد و زن می داند چنانچه سر و صدا بکند و از دیگران کمک بخواهد، فرد متجاوز اقدام به فرار می کند. اما زن با آگاهی از این موضوع، چاقویی از کیف خود در آورده و شخص را به قتل می رساند. در این مثال زن نمی تواند ادعای «دفاع مشروع» کند زیرا مراحل دفاع را رعایت نکرده است. تشخیص رعایت مراحل دفاع عرفی و با دادگاه است.

دفاع از دیگران هم «دفاع مشروع» محسوب می شود؟

دفاع از دیگران «دفاع مشروع» محسوب نمی شود و چنانچه شخصی در راستای دفاع از فرد دیگر، جراحتی به متجاوز بزند به جرم «ضرب و جرح» محکوم شده و باید دیه بپردازد. البته تبصره 1 ماده 156 قانون مجازات اسلامی در چند مورد دفاع از نفس، ناموس، عرض، مال و آزادي تن فرد دیگر را جایز دانسته است. از جمله آنکه:

  • شخص در معرض خطر از نزديکان دفاع‌کننده باشد.
  • مسئوليت دفاع از وي برعهده دفاع كننده باشد.
  • شخص در معرض خطر، ناتوان از دفاع باشد يا تقاضاي كمك نمايد.
  • شخص در معرض خطر در وضعيتي باشد كه امكان تقاضای کمک نداشته باشد.

دفاع مشروع
در چهار مورد مذکور چنانچه شخص اقدام به دفاع از دیگران نماید، عمل او «دفاع مشروع» محسوب  می گردد.

مسئولیت اثبات دفاع مشروع با چه کسی است؟

مطابق تبصره 2 ماده 156 ق.م.ا. هرگاه اصل دفاع، ثابت و محرز باشد ولي رعايت شرايط آن معلوم نباشد و مهاجم ادعا کند که مدافع شرایط دفاع مشروع را رعایت نکرده، اثبات عدم رعايت شرايط دفاع برعهده مهاجم است.

آیا مقاومت در مقابل ماموران دولتی، دفاع مشروع است؟

مقاومت در برابر قواي انتظامي و ديگر ضابطان دادگستري در مواقعي که مشغول انجام وظيفه خود باشند، بنا به تصریح ماده 157 ق.م.ا. دفاع مشروع محسوب نمي ‌شود. اما چنانچه نیروهای مذکور از حدود وظيفه خود خارج شوند و ترس آن باشد که رفتارشان موجب قتل، جرح، تعرض به عرض يا ناموس يا مال گردد، دفاع جايز است.

[sc_fs_multi_faq headline-0=”p” question-0=”دفاع مشروع چیست؟” answer-0=”دفاع مشروع یکی از علل موجهه جرایم می باشد و چنانچه رفتار مرتکب که منجر به قتل، ضرب یا جرح دیگری شده، به عنوان «دفاع مشروع» پذیرفته شود، عمل مرتکب «مباح و مجاز» بوده و هیچ جرمی متوجه متهم نخواهد بود. مطابق تبصره 3 ماده 156 قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392) در موارد دفاع مشروع، علاوه بر قصاص و مجازات های تعزیری، «ديه» نيز ساقط است.” image-0=”” headline-1=”p” question-1=”آیا دفاع از دیگران هم دفاع مشروع حساب می‌شود؟” answer-1=”دفاع از دیگران «دفاع مشروع» محسوب نمی شود و چنانچه شخصی در راستای دفاع از فرد دیگر، جراحتی به متجاوز بزند به جرم «ضرب و جرح» محکوم شده و باید دیه بپردازد. ” image-1=”” headline-2=”p” question-2=”آیا مقاومت دربرابر ماموران دولتی دفاع مشروع است؟” answer-2=”مقاومت در برابر قواي انتظامي و ديگر ضابطان دادگستري در مواقعي که مشغول انجام وظيفه خود باشند، بنا به تصریح ماده 157 ق.م.ا. دفاع مشروع محسوب نمي ‌شود. اما چنانچه نیروهای مذکور از حدود وظيفه خود خارج شوند و ترس آن باشد که رفتارشان موجب قتل، جرح، تعرض به عرض يا ناموس يا مال گردد، دفاع جايز است.” image-2=”” count=”3″ html=”true” css_class=””]

 

فهرست مطالب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

موسسه حقوقی یسناوکیل

تماس و دریافت مشاوره

تماس با شعبه مرکزی

تماس با شعبه مشهد