مجازات فروش مال غیر چیست؟ و چه فرقی با کلاهبرداری دارد؟

یکی از جرایم رایجی که در محاکم دادگستری کشور، موضوع بسیاری از پرونده هاست «انتقال مال غیر» می باشد که در عرف و میان مردم به «فروش مال غیر» شهرت دارد. بسیاری از مردم تفاوت چندانی بین «انتقال مال غیر» و «کلاهبرداری» قائل نیستند و آن دو را یکسان و مترادف فرض می کنند. فروش مال غیر یعنی چه؟ آیا قانون «مجازات راجع به انتقال مال غیر» منسوخ و غیر معتبر است؟ انتقال مال غیر چه مجازاتی دارد؟ تفاوت انتقال مال غیر با کلاهبرداری در چیست؟ در این مطلب از بخش مقالات وکیل کیفری در مشهد قصد داریم علاوه بر ارائه تعریفی دقیق از جرم «انتقال مال غیر»، شرایط تحقق جرم فروش مال غیر را بررسی کرده و به سوالاتی که پیش تر مطرح شد پاسخ دهیم.


فروش مال غیر
آیا قانون مجازات انتقال مال غیر نسخ شده است؟

از آنجا منبع اصلی این مقاله «قانون مجازات راجع به انتقال غیر» است قبل از ورود به این مبحث، باید این مسئله را روشن کنیم که آیا این قانون در حال حاضر منسوخ و غیر معتبر است یا همچنان معتبر و نافذ است؟ علی رغم اینکه اقلیتی از حقوقدانان قانون مذکور را منسوخ و نامعتبر خوانده اند، در طول سالیان متمادی محاکم دادگستری کشور بر اساس قانون مذکور، رای داده و می دهند. هیئت عمومی دیوان عالی کشور نیز در رأی وحدت رویه شماره ۵۹۴ مورخ ۱/۹/۱۳۷۳ این قانون را تا تاریخ صدور رای مذکور معتبر شمرده و تا کنون علتی برای نسخ آن یافت نشده است.

علاوه بر رویه قضایی و نظریه اکثریت حقوقدانان که این قانون را معتبر دانسته اند، مجلس شورای اسلامی نیز در پی اصلاحات قانون مجازات اسلامی در سال 1399، در ماده 104 از قانون «کاهش مجازات های حبس تعزیری» با ذکر عبارت «جرایم انتقال مال غیر» و تفکیک آن از کلاهبرداری موضوع ماده 1 قانون «تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری» تلویحاً آن را معتبر شمرده است. لذا قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر همچنان معتبر و نافذ است.

انتقال مال غیر یعنی چه؟

اگر کسی مال دیگری را با آگاهی از اینکه آن مال متعلق به غیر (=شخص دیگر) است، به هر طریقی بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند خواه عین و اصل مال را منتقل کرده باشد (مثلا خانه دیگری را به شخص ثالثی بفروشد) خواه منافع مال را به دیگری انتقال داده باشد (مثلا بدون مجوز خانه دیگری را به شخص ثالثی اجاره دهد) مرتکب جرم «انتقال مال غیر» شده است.

ماده 1 قانون «مجازات راجع به انتقال مال غير» در تعریف جرم انتقال مال غیر بیان داشته: «کسی که مال غیر را با علم به اینکه مال غیر است به نحوی از انحاء عیناً یا منفعتاً بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند کلاهبردار‌ محسوب و مطابق ماده 238 قانون عمومی محکوم می‌شود.» بنابراین چنانچه هر یک از شرایط مندرج در ماده وجود نداشته باشد، شخص از اتهام «فروش و انتقال مال غیر» تبرئه خواهد شد.

فروش مال غیر

شرط اول: مال باید متعلق به دیگری باشد.

اولین شرط، تعلق داشتن مال موضوع جرم به دیگری است. بنابراین چنانچه شخصی مال خودش را به دیگری بفروشد مرتکب جرمی نشده، ولو آنکه منافع آن مال متعلق به دیگری باشد یا خودش آگاه نباشد که مال متعلق به او بوده است. به طور مثال کامران تنها وارث پدرش می باشد و از آنجایی که پدرش او را تحقیر کرده می خواهد به قصد تلافی، اتومبیل پدرش را به شخص دیگری بفروشد و پول آن را تصاحب کند.

کامران برای عملی کردن تصمیمش اتومبیل پدر را بدون اجازه به دیگری می فروشد غافل از اینکه پدرش در ساعاتی پیش از دنیا رفته است. در این مثال با مرگ پدر، کامران مالک خودرو شده و علی رغم اینکه او قصد انتقال مال غیر را دارد، اما در واقع مال خودش را فروخته، لذا وی مرتکب هیچ جرمی نشده است.

آیا فروش مال غیر به خود متهم، مشمول انتقال مال غیر است؟

آیا همانطور که برای وقوع جرم «انتقال مال غیر» مال باید متعلق به دیگری باشد، انتقال مال هم حتما باید به شخص ثالثی صورت بگیرد؟ بعبارت دیگر آیا مرتکب می تواند آن را به خودش نیز منتقل کند یا خیر؟ ماده 1 قانون انتقال مال غیر در این باره ساکت است و پاسخ روشنی برای این ابهام ندارد. اما چنانکه از ماده بر می آید انتقال مال غیر در صورتی محقق می شود که مال از مالکیت مالک اصلی به مالکیت هر شخص دیگری در بیاید، خواه آن شخص خود انتقال دهنده باشد خواه شخصی غیر از انتقال دهنده باشد.

شرط دوم: متهم باید آگاه باشد.

وجود «عنصر روانی» یکی از شرایط اصلی تمام جرایم بوده و چنانچه این عنصر در جرمی وجود نداشته باشد، اساساً متهم قابل پیگرد و محاکمه نیست. عنصر روانی به زبان ساده یعنی مجرم باید اولا قصد ارتکاب «انتقال مال غیر» را داشته باشد و ثانیا آگاه باشد مالی را که می فروشد یا انتقال می دهد متعلق به دیگری است و مال او نیست. بنابراین مطابق ماده 1 قانون مذکور، چنانچه هر یک از این دو شرط فراهم نباشد، جرم تحقق نیافته است. به طور مثال شخصی به علی پیشنهاد می کند که حاضر است اتومبیل همسر او را با مبلغی بالاتر از قیمت بازار بخرد. علی با اینکه می داند اتومبیل متعلق به همسرش است و او اجازه ای برای فروش به علی نداده، اما خودرو را می فروشد.

انتقال «عین» یا «منفعت» یعنی چه؟

چنانکه پیشتر دیدیم در جرم «انتقال مال غیر» فرقی ندارد انتقال دهنده، «عین مال» را بفروشد و انتقال دهد یا «منفعت مال» را. عین یعنی مالی که وجود خارجی دارد و مثلا قابل لمس است مثل خانه، خودرو، سکه و … . اما منفعت در واقع به حق «بهره برداری» و حق «استفاده» از عین اطلاق می گردد. به طور مثال علی می تواند منفعت سه ساله ی خانه خود را به حسین بفروشد (مثلا خانه اش را اجاره می دهد) و عین خانه خود را به حسین بفروشد. جرم انتقال مال غیر، هم با فروش عین امکانپذیر است هم با انتقال منفعت. مثلا کامبیز منفعت ده ساله خانه خود را به حمید انتقال داده، اما بعد از مدتی متوجه می شود کامبیز به خارج سفر کرده و تا سال آینده بر نخواهد گشت.

کامبیز با قصد سوء استفاده از موقعیت پیش آمده، خانه را برای مدت یک سال به شخص دیگری اجاره می دهد. در اینجا کامبیز مال را که در حقیقت «منافع یک ساله یک باب منزل» بوده و متعلق به حمید است به شخص دیگری انتقال داده در حالیکه هیچ مجوزی برای این کار نداشته است. بدین ترتیب وی تحت عنوان «فروش مال غیر» قابل پیگرد و محاکمه است.

فروش مال غیر
فروش مال غیر با کلاهبرداری چه فرقی دارد؟

در جرم «انتقال مال غیر» بر خلاف «کلاهبرداری» اثبات وجود مانور متقلبانه و استفاده از صحنه سازی، لازم نیست. با این وجود گاهی ممکن است جرم «انتقال مال غیر» توام با فریب و تقلب یا جعل باشد که در این صورت متهم، مرتکب انتقال مال غیر، کلاهبرداری و حسب مورد «جعل» نیز شده است. البته این نوع تعدد و گوناگونی جرایم (انتقال مال غیر و کلاهبرداری)، از موارد تعدد معنوی است و متهم به مجازات اشد محکوم می شود. برخلاف کلاهبرداری در انتقال مال غیر، شرط «اغفال و فریب خوردن مشتری و انتقال گیرنده» نیز ضروری نیست. چه بسا انتقال گیرنده خودش از حیله و تقلب آگاه باشد.

چنانکه ماده 1 قانون مجازات انتقال مال غیر، برای انتقال گیرنده مال نیز مجازاتی را فرض نموده که اگر «انتقال‌گيرنده در حين معامله آگاه به عدم مالكيت انتقال دهنده باشد‌» وی نیز به مجازات «انتقال مال غیر» محکوم خواهد شد. با وجود این اختلافات، «انتقال مال غیر» از حیث مجازات در حکم کلاهبرداری و تفاوتی با آن ندارد.

مجازات جرم «انتقال مال غیر» چیست؟

مطابق ماده 1 قانون مجازات انتقال مال غیر، هر کس مرتکب این جرم شود از نگاه قانونگذار «کلاهبردار» محسوب شده و به مجازات کلاهبرداری محکوم می شود. مطابق رای وحدت رویه هیئت عمومی دیوان عالی کشور، جرائمی كه به موجب قانون كلاهبرداری محسوب شود از قبیل جرم «انتقال مال غیر»، از حيث تعيين كيفر مشمول قانون «تشديد مجازات مرتكبين ارتشاء و اختلاس و كلاهبرداری» مصوب ۱۳۶۷ می شوند.[1] مطابق ماده 1 قانون مذکور مجازات کلاهبرداری عادی عبارت است از: 1-برگرداندن اموال به صاحبان اصلی آن 2-حبس تعزیری به میزان یک تا هفت سال 3-پرداخت جزای نقدی به میزان مبلغی که کلاهبرداری شده است.

آیا همانطور که مجازات کلاهبرداری در برخی موارد تشدید می شود، مجازات انتقال مال غیر هم تشدید می گردد؟ در پاسخ به این ابهام باید گفت عامل اصلی تشدید مجازات مرتکبین کلاهبرداری مشدد، مانورهای متقلبانه و فریب هایی است که اعتماد مردم به دولت، ماموران دولتی و رسانه های جمعی را از بین می برد. با عنایت به قاعده «تفسیر به نفع متهم» و نیز از آنجا که در فروش مال غیر، وجود مانور متقلبانه ضرورتی نداشته و حتی در برخی موارد خریدار و انتقال گیرنده خود از باطل بودن معامله آگاه است، علت شدید شدن مجازات مفقود بوده و بر خلاف کلاهبرداری مشدد، جرم «انتقال مال غیرِ مشدد» قابل تصور نیست.

[sc_fs_multi_faq headline-0=”p” question-0=”منظور از فروش مال غیر چیست؟” answer-0=”اگر کسی مال دیگری را با آگاهی از اینکه آن مال متعلق به غیر (=شخص دیگر) است، به هر طریقی بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند خواه عین و اصل مال را منتقل کرده باشد (مثلا خانه دیگری را به شخص ثالثی بفروشد) خواه منافع مال را به دیگری انتقال داده باشد (مثلا بدون مجوز خانه دیگری را به شخص ثالثی اجاره دهد) مرتکب جرم «انتقال مال غیر» شده است.” image-0=”” headline-1=”p” question-1=”مجازات جرم «انتقال مال غیر» چیست؟” answer-1=”مطابق ماده 1 قانون مذکور مجازات کلاهبرداری عادی عبارت است از: 1-برگرداندن اموال به صاحبان اصلی آن 2-حبس تعزیری به میزان یک تا هفت سال 3-پرداخت جزای نقدی به میزان مبلغی که کلاهبرداری شده است.” image-1=”” count=”2″ html=”true” css_class=””]

 

 

فهرست مطالب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *